Rośliny oczyszczające wodę w oczku – jakie wybrać i jak działają?

Rośliny oczyszczające wodę w oczku to potoczne określenie gatunków, które podczas wzrostu pobierają składniki pokarmowe, tworzą podwodną lub przybrzeżną biomasę, a w przypadku części roślin także zacieniają powierzchnię wody. Mogą dzięki temu wspierać funkcjonowanie zbiornika, ale nie działają jak mechaniczny filtr i nie gwarantują krystalicznie czystej wody.

Najlepszy efekt daje nie jeden „cudowny” gatunek, lecz połączenie różnych grup roślin dopasowanych do głębokości, światła i wielkości oczka. W praktyce warto łączyć rośliny zanurzone, przybrzeżne, pływające oraz – jeśli warunki na to pozwalają – lilie wodne.

Jeżeli dopiero kompletujesz całą obsadę zbiornika, zobacz również rośliny do oczka wodnego.

Spis treści

• Jak rośliny wpływają na jakość wody?
• Jakie rośliny pomagają utrzymać czystą wodę?
• Rośliny zanurzone i natleniające
• Rośliny pływające
• Rośliny przybrzeżne
• Czy lilie wodne pomagają?
• Czy rośliny ograniczają glony?
• Ile roślin potrzeba?
• Czy rośliny mogą zastąpić filtr?
• Najczęstsze błędy
• Najczęściej zadawane pytania

Jak rośliny wpływają na jakość wody w oczku?

Każda roślina potrzebuje do wzrostu składników mineralnych. Pobiera je z wody, podłoża lub obu tych środowisk, a następnie wykorzystuje do tworzenia nowych korzeni, pędów i liści.

W dobrze obsadzonym oczku roślinność może więc uczestniczyć w obiegu składników pokarmowych. Nie oznacza to jednak, że roślina „usuwa zanieczyszczenia” w taki sam sposób jak filtr mechaniczny.

Najważniejsze mechanizmy to:

• pobieranie składników pokarmowych potrzebnych do wzrostu,
• tworzenie biomasy, którą można okresowo usuwać ze zbiornika poprzez przerzedzanie roślin,
• zacienianie powierzchni przez rośliny o liściach pływających,
• produkcja tlenu podczas fotosyntezy przez zielone części roślin znajdujące się w świetle,
• tworzenie siedliska dla mikroorganizmów i drobnych organizmów wodnych.

Dlatego określenie „rośliny oczyszczające wodę” warto rozumieć jako skrót opisujący ich udział w funkcjonowaniu całego ekosystemu, a nie jako obietnicę zastąpienia filtracji.

Jakie rośliny pomagają utrzymać czystą wodę?

Najlepszą strategią jest wykorzystanie roślin zajmujących różne części zbiornika.

Nie ma potrzeby umieszczania wszystkich grup w każdym zbiorniku. Dobór powinien wynikać z konstrukcji oczka, jego wielkości i dostępnych stref.

Rośliny zanurzone i natleniające

Rośliny natleniające rozwijają znaczną część pędów pod powierzchnią wody. Ich zielone części prowadzą fotosyntezę, a podczas aktywnego wzrostu rośliny wykorzystują dostępne składniki pokarmowe.

Rogatek sztywny

Dobrym przykładem jest rogatek sztywny (Ceratophyllum demersum). Nie tworzy typowego systemu korzeniowego i może rozwijać się swobodnie w toni wodnej.

W odpowiednich warunkach może tworzyć dużą ilość podwodnej biomasy. To właśnie wzrost rośliny, a następnie okresowe usuwanie jej nadmiaru, jest jednym ze sposobów wyprowadzania części zgromadzonych w niej składników ze zbiornika.

Rogatek nie powinien być jednak traktowany jako automatyczny zamiennik filtra lub napowietrzacza. Ilość tlenu w wodzie zależy od wielu czynników, a po zmroku również rośliny prowadzą oddychanie i zużywają tlen.

Rdestnice

Innym przykładem są zakorzenione rdestnice. Rdestnica połyskująca (Potamogeton lucens) tworzy podwodne pędy i liście, ale w przeciwieństwie do rogatka zakorzenia się w podłożu.

Pokazuje to, dlaczego nie należy stosować jednej instrukcji sadzenia do wszystkich roślin określanych jako natleniające.

Rośliny pływające a jakość wody

Rośliny pływające zajmują taflę wody, a część gatunków posiada korzenie pozostające bezpośrednio w wodzie. Dzięki temu pobierają potrzebne do wzrostu składniki z otaczającego środowiska.

Limnobium laevigatum

Przykładem dostępnym w Water & Garden jest Limnobium laevigatum – limnobium rozłogowe. Jest to roślina swobodnie pływająca, której system korzeniowy rozwija się bezpośrednio pod powierzchnią.

Liście znajdujące się na tafli mogą częściowo ograniczać ilość światła docierającego pod wodę. Jednocześnie limnobium jest rośliną ciepłolubną – aktualna karta Water & Garden podaje zakres temperatur 20–30°C – dlatego w polskich warunkach nie należy traktować jej jak typowej mrozoodpornej byliny pozostającej przez cały rok w oczku.

Roślin pływających nie należy także dopuszczać do całkowitego pokrycia powierzchni. Zbyt zwarta warstwa ogranicza światło i wymianę gazową na tafli.

Rośliny przybrzeżne

Rośliny przybrzeżne zajmują wilgotny brzeg i płytkie strefy zbiornika. Pobierają składniki przede wszystkim poprzez system korzeniowy i tworzą rozbudowaną strefę kontaktu pomiędzy podłożem a wodą.

Przykładem jest tatarak zwyczajny (Acorus calamus). Jest rośliną kłączową odpowiednią do wilgotnych i płytkich stref oczka.

Roślin przybrzeżnych nie należy jednak wybierać wyłącznie pod kątem „oczyszczania”. Znaczenie mają również ich wysokość, siła wzrostu i ilość miejsca dostępnego przy brzegu.

Czy lilie wodne pomagają utrzymać dobrą jakość wody?

Lilie wodne nie są typowymi roślinami filtracyjnymi. Są zakorzenione w podłożu, natomiast ich duże liście rozwijają się na powierzchni.

Ich znaczenie polega między innymi na częściowym zacienianiu tafli. W słonecznym oczku może to ograniczać nagrzewanie się części powierzchni i zmieniać warunki świetlne poniżej.

Nie należy jednak przykrywać liliami całego zbiornika. Pozostałe rośliny również potrzebują światła, a oczko powinno zachować otwarte fragmenty powierzchni.

Czy rośliny oczyszczające wodę ograniczają glony?

Rosnące rośliny wykorzystują część tych samych składników, które są potrzebne również glonom. Rośliny o liściach powierzchniowych mogą dodatkowo ograniczać ilość światła w wybranych fragmentach zbiornika.

Dlatego dobrze rozwinięta roślinność może być jednym z elementów pomagających ograniczać warunki sprzyjające glonom. Nie oznacza to jednak, że po dodaniu konkretnej rośliny glony znikną.

Na ich rozwój wpływają także:

• ilość światła słonecznego,
• liczba ryb,
• ilość podawanego pokarmu,
• osady organiczne,
• martwe liście i inne rozkładające się materiały,
• parametry wody,
• filtracja i cyrkulacja.

Jeżeli problemem jest zielona woda lub glony nitkowate, trzeba więc ustalić przyczynę, a nie tylko zwiększać liczbę roślin.

Co oznacza usuwanie składników przez rośliny?

Warto zwrócić uwagę na jeden szczegół. Roślina pobiera związki mineralne i wykorzystuje je do budowy swojej biomasy, ale składniki te nie znikają automatycznie ze zbiornika na zawsze.

Kiedy duża ilość rośliny obumrze i zacznie się rozkładać w wodzie, część zgromadzonych składników może ponownie wrócić do obiegu.

Dlatego przy szybko rosnących gatunkach pomocne jest:

• regularne usuwanie nadmiaru roślinności,
• wycinanie obumarłych liści,
• usuwanie przekwitłych i rozkładających się części,
• niedopuszczanie do nagromadzenia dużej ilości biomasy na dnie.

To znacznie precyzyjniejsze określenie niż twierdzenie, że roślina po prostu „filtruje wodę”.

Ile roślin oczyszczających potrzeba do oczka?

Nie istnieje jedna uniwersalna liczba roślin na metr kwadratowy, która gwarantuje czystą wodę.

Znaczenie mają:

• wielkość całego oczka,
• głębokość,
• liczba dostępnych stref,
• gatunek i wielkość sadzonki,
• tempo wzrostu,
• ilość ryb,
• nasłonecznienie.

W małym oczku kilka silnie rosnących roślin może po jednym sezonie wymagać intensywnego przerzedzania, podczas gdy w dużym stawie taka sama liczba będzie miała niewielkie znaczenie.

Najlepiej rozpocząć od umiarkowanej, zróżnicowanej obsady i obserwować rozwój zbiornika.

Czy rośliny mogą zastąpić filtr w oczku?

Nie można przyjąć ogólnej zasady, że rośliny zastępują filtr. Wszystko zależy od rodzaju oczka.

Niewielki zbiornik roślinny bez ryb może funkcjonować zupełnie inaczej niż intensywnie obsadzone oczko z karpiami koi.

Im większa liczba ryb i ilość podawanego pokarmu, tym większe obciążenie biologiczne i ilość powstających odpadów. W takich warunkach odpowiednio dobrana filtracja staje się znacznie ważniejsza.

Rośliny i filtr nie muszą więc być dla siebie alternatywą. Mogą pełnić zupełnie inne, uzupełniające się funkcje.

Jakich roślin nie wybierać do oczyszczania oczka?

Nie każda roślina popularna kiedyś w handlu może być obecnie swobodnie uprawiana i sprzedawana.

Przykładem jest hiacynt wodny (Pontederia crassipes, dawniej Eichhornia crassipes), który został wpisany na unijną listę inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii. Dlatego nie powinien być rekomendowany jako zwykła roślina do obsadzania oczek wodnych.

Podobnie przed zakupem mniej znanych egzotycznych roślin wodnych warto zawsze sprawdzić ich aktualny status prawny. Przepisy dotyczące inwazyjnych gatunków obcych mogą się zmieniać.

Najczęstsze błędy przy doborze roślin

Szukanie jednej „najlepszej rośliny oczyszczającej”

Oczko jest systemem składającym się z wielu elementów. Jedna roślina nie rozwiąże problemu wynikającego na przykład z nadmiernej liczby ryb lub dużej ilości materii organicznej.

Zbyt gęste obsadzenie tafli

Szybko rosnące rośliny pływające mogą w krótkim czasie ograniczyć dostęp światła do pozostałych gatunków.

Pozostawianie obumarłej biomasy

Jeżeli liście i pędy rozkładają się w wodzie, zgromadzone w nich składniki mogą ponownie trafiać do obiegu.

Ignorowanie docelowej wielkości roślin

Gatunek dobrze sprawdzający się w dużym stawie może być trudny do kontrolowania w niewielkim oczku.

Traktowanie roślin jako zamiennika całej pielęgnacji

Nadal trzeba usuwać zanieczyszczenia, obserwować ilość ryb, pielęgnować rośliny i kontrolować pracę urządzeń.

Jak zaplanować rośliny w oczku wodnym?

Zamiast koncentrować się wyłącznie na właściwościach „oczyszczających”, warto stworzyć różnorodną obsadę dostosowaną do poszczególnych stref.

Przykładowy schemat może obejmować:

• rośliny przybrzeżne na brzegu i w płytkiej wodzie,
• rośliny zanurzone poniżej powierzchni,
• kontrolowaną ilość roślin pływających,
• odpowiednio dobraną lilię w głębszej części.

Cały sposób planowania zbiornika opisujemy w poradniku oczko wodne – budowa, rośliny i pielęgnacja.

Najczęściej zadawane pytania o rośliny oczyszczające wodę

Jakie rośliny najlepiej oczyszczają wodę w oczku?

Nie istnieje jeden najlepszy gatunek. Najlepszy efekt daje zróżnicowana roślinność dopasowana do warunków zbiornika, obejmująca między innymi gatunki zanurzone, przybrzeżne i pływające.

Czy rogatek oczyszcza wodę?

Rogatek podczas wzrostu pobiera składniki z wody i tworzy dużą ilość podwodnej biomasy. Może więc wspierać obieg składników w oczku, ale nie jest mechanicznym filtrem i sam nie gwarantuje przejrzystej wody.

Czy rośliny natleniające oczyszczają oczko?

Podczas wzrostu wykorzystują dostępne składniki, a w świetle prowadzą fotosyntezę. Są wartościowym elementem obsady, ale ich obecność nie zastępuje automatycznie filtracji ani pielęgnacji.

Czy lilie wodne oczyszczają wodę?

Lilie przede wszystkim zakorzeniają się w podłożu i tworzą liście na powierzchni. Zacieniają część tafli i uczestniczą w obiegu składników, ale nie powinny być przedstawiane jako typowa roślina filtrująca.

Czy rośliny pływające ograniczają glony?

Mogą wykorzystywać część dostępnych składników i zacieniać powierzchnię, co może wpływać na warunki rozwoju glonów. Efekt zależy jednak od całego zbiornika i nie jest gwarantowany.

Czy wystarczy dużo roślin, aby mieć czystą wodę?

Nie. Znaczenie mają również ilość ryb, karmienie, nasłonecznienie, rozkładająca się materia organiczna, cyrkulacja i ewentualna filtracja.

Czy rośliny oczyszczające trzeba przycinać?

Szybko rosnące gatunki warto okresowo przerzedzać, a obumarłe fragmenty usuwać ze zbiornika. Dzięki temu nagromadzona biomasa nie rozkłada się w wodzie.

Czy hiacynt wodny nadaje się do oczka wodnego?

Nie powinien być obecnie rekomendowany jako zwykła roślina do oczka. Hiacynt wodny znajduje się na unijnej liście inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii i podlega wynikającym z tego ograniczeniom.